BİR İNSAN KAYBEDİLDİĞİNDE DEVLET DE EKSİLİR

Sosyal Çürüme, İntihar ve Türk Devlet Aklı

 

Bir insan neden hayattan vazgeçer?

Bu soruya yalnızca “ekonomik sıkıntı”, “psikolojik sorun” ya da “kişisel mesele” diyerek cevap vermek kolaydır. Fakat kolay cevaplar, çoğu zaman zor gerçeği açıklamaya yetmez. Çünkü bir insanın ölümünü anlamaya çalışırken yalnızca son anlarına değil, o insanı o noktaya kadar taşıyan hayatın tamamına bakmak gerekir. Tam da burada, son yıllarda Türkiye’de daha fazla konuşulan bir kavram karşımıza çıkıyor: Sosyal çürüme. 2023 yılında akademisyen Dr. Zeliha Bürtek’in bir sokak röportajında ekonomik sorunların ötesine geçerek “sosyal çürüme” kavramına dikkat çekmesi, bu ifadenin kamuoyunda geniş biçimde tartışılmasına yol açtı. Bürtek, sosyal çürümeyi etik değerlerin aşınması ve toplumun başka bir yapıya dönüşmesi üzerinden tarif etti. Burada Bürtek’in bütün değerlendirmelerini aynen kabul etmek zorunda değiliz. Fakat ortaya koyduğu soru önemlidir: Bir toplumun ekonomik sorunlarının ötesinde, sosyal dokusu da aşınabilir mi? Bence asıl düşünmemiz gereken nokta tam olarak burasıdır. Çünkü ekonomik krizler zaman içerisinde aşılabilir. Fakat insanların birbirine güvenmeyi bıraktığı, aile bağlarının zayıfladığı, yalnızlığın sıradanlaştığı, yardım istemenin utanç hâline geldiği ve insanın kendi acısını anlatacak birini bulamadığı bir toplumda mesele artık yalnızca ekonomi değildir. Mesele, insanın hayatla kurduğu bağdır.

İNTİHARI YALNIZCA BİREYİN HİKÂYESİ OLARAK OKUYAMAYIZ

İntihar tek bir nedene indirgenemeyecek kadar karmaşık bir olgudur. Ekonomik sorunlar, işsizlik, aile içi çatışmalar, yalnızlık, çalışma hayatındaki baskılar, bağımlılıklar, toplumsal dışlanma, kayıplar, gelecek kaygısı ve psikolojik krizler farklı biçimlerde birbirini etkileyebilir. Dünya Sağlık Örgütü de intiharı sosyal, ekonomik, kültürel, psikolojik ve çevresel etkenlerin kesiştiği çok boyutlu bir mesele olarak ele alıyor ve önleme çalışmalarının farklı sektörleri kapsamasını öneriyor. Dolayısıyla sosyal çürümeyi intiharın tek veya doğrudan sebebi olarak göstermek doğru değildir. Fakat sosyal çürüme bize daha geniş bir soru sormak için önemli bir başlangıç noktası sunabilir: İnsanı hayata bağlayan sosyal bağlar neden zayıflıyor? Çünkü bazen kaybettiğimiz yalnızca bir insan değildir. O insanı hayata bağlayan aileyi, dayanışmayı, aidiyeti, güven duygusunu ve geleceğe dair umudu da sorgulamak zorunda kalırız. Asıl sorular belki de şunlardır: Bir insan neden yalnızlaşır? Neden yardım istemez? Neden geleceği göremez hâle gelir? Ve en önemlisi: İnsan hayata tutunmak için ihtiyaç duyduğu sosyal bağı nerede kaybeder?

SOSYAL ÇÜRÜME: BİREYİN DEĞİL, ZEMİNİN AŞINMASI

“Sosyal çürüme”yi yalnızca insanların ahlaken kötüleşmesi olarak görmek eksik olur. Ben bu kavramı; aile bağlarının, toplumsal dayanışmanın, ortak değerlerin, güven duygusunun, adalet hissinin ve geleceğe ilişkin umudun aşınması olarak ele alıyorum. Başka bir ifadeyle mesele yalnızca bireyin değişmesi değildir. Bireyi ayakta tutan sosyal zeminin zayıflamasıdır. Burada Émile Durkheim’ın yaklaşık bir buçuk asır önce geliştirdiği anomî kavramı önem kazanıyor. Durkheim’ın yaklaşımında insan yalnızca bireysel arzularıyla yaşayan bir varlık değildir. Toplumsal normlar, kurumlar ve ilişkiler insanın hayatına sınır, anlam ve yön verir. Bu bağlar zayıfladığında sorun yalnızca kuralsızlık değildir. İnsan aynı zamanda nereye ait olduğunu, neye tutunacağını ve geleceğini nasıl anlamlandıracağını sorgulamaya başlayabilir. Bugün bu kavramı yeniden düşünmemiz gerekiyor. Çünkü insan hiç olmadığı kadar bağlantılı görünürken, hiç olmadığı kadar yalnız da olabilir. Binlerce insanla iletişim kurabiliriz fakat derdimizi anlatacağımız bir kişi bulamayabiliriz. Sosyal medyada yüzlerce takipçimiz olabilir fakat gerçek hayatta kapısını çalabileceğimiz bir dostumuz olmayabilir. KALABALIKLARIN İÇİNDE YALNIZLAŞMAK. Belki de sosyal çözülmenin en tehlikeli tarafı budur.

MESELE SADECE YOKSULLUK DEĞİL

Ekonomik şartların insan üzerindeki etkisini küçümsemek mümkün değildir. Borç… İşsizlik… Geçim sıkıntısı… Barınma sorunu… Gelir yetersizliği… Gelecek kaygısı… Bütün bunlar insanın hayat üzerindeki kontrol duygusunu zayıflatabilir. Ancak intiharı yalnızca yoksulluk üzerinden açıklamak da doğru değildir. İnsan hayatındaki kırılganlık yalnızca gelir tablosunda görünmez. Bazen insanın cebinden önce hayata dair umudu tükenir. Ekonomik baskı ile sosyal yalnızlık birleştiğinde yük ağırlaşabilir. Borçların büyümesi, işini kaybetme korkusu, aile içindeki çatışmalar, başarısızlık duygusu ve toplumdan dışlanma aynı insanın hayatında üst üste gelebilir. Ve bütün bunların ortasında tek bir cümle kalabilir: “Kimse beni anlamıyor.” İşte burada ekonomik mesele ile sosyal mesele birbirinden ayrılmaz hâle gelir. Bu nedenle sosyal politika yalnızca gelir desteği sağlayan bir mekanizma değil; insanın kriz karşısındaki dayanıklılığını, sosyal bağlantılarını ve yardım hizmetlerine erişimini güçlendiren bir sistem olmalıdır.

İŞYERİNDEN EVE, EVDEN YALNIZLIĞA

Çalışma hayatındaki baskılar da bu tablonun bir parçasıdır. Mobing yalnızca bir işyeri problemi değildir. Sürekli küçümsenmek, dışlanmak, değersiz hissettirilmek veya sistematik baskıya maruz kalmak kişinin özsaygısını ve aidiyet duygusunu zedeleyebilir. İnsan her sabah yalnızca işe gitmez. Bazen her sabah yeniden değersizlik duygusuyla işe gider. Bu nedenle çalışma hayatında insan onurunun korunması yalnızca hukuki bir yükümlülük değil, aynı zamanda sosyal devlet anlayışının bir parçasıdır. Aynı durum bağımlılık için de geçerlidir. Bahis, kumar, uyuşturucu ve diğer bağımlılık biçimleri yalnızca bireyin iradesiyle açıklanabilecek kadar basit değildir. Bağımlılık; kişinin karar verme süreçlerini, ekonomik durumunu, aile ilişkilerini ve sosyal çevresini etkileyebilir. Bu yüzden mücadele yalnızca cezalandırmaya bırakılamaz. Önleme, eğitim, erken müdahale, aile desteği ve rehabilitasyon aynı sistemin parçaları olmalıdır. Çünkü bağımlılık ortaya çıktıktan sonra yalnızca bir kişiyi değil, onun çevresindeki sosyal ağı da etkileyebilir.

AİLE: İLK SOSYAL GÜVEN ALANI

Toplumun en küçük birimi olan aile, aynı zamanda insanın ilk sosyal destek çevresidir. İnsan ilk güven duygusunu ailede öğrenir. İlk paylaşmayı, dayanışmayı, sorumluluğu ve başkasının acısını anlamayı da… Bu nedenle aile kurumunun yaşadığı sorunlar yalnızca “özel hayat” başlığı altında değerlendirilemez. Aile içi iletişimsizlik, kuşak çatışmaları, ebeveynlik sorunları, ekonomik baskılar ve dijital dünyanın iletişim biçimlerini değiştirmesi, daha geniş bir sosyal politikanın konusu hâline gelmiştir. Çünkü aile politikası kriz çıktıktan sonra başlamamalıdır. KRİZ ÇIKMADAN ÖNCE BAŞLAMALIDIR. İnsanın yardım istemesini sağlayacak güven ortamı da, çoğu zaman ilk olarak burada kurulur.

21. YÜZYILIN KÖY ENSTİTÜLERİ

Burada geçmişten geleceğe uzanan yeni bir model üzerinde düşünmek gerekiyor. Köy Enstitüleri’nin tarihsel şartları ve dönemin ihtiyaçları bugünden farklıydı. Dolayısıyla geçmişteki bir modeli olduğu gibi bugüne taşımak mümkün değildir. Fakat eğitimi hayatın kendisiyle buluşturma, uygulamalı öğrenme ve toplumsal dayanışmayı güçlendirme fikri bugün de yeniden düşünülebilir. Ben buna:

“TÜRK AİLE VE TOPLUM ENSTİTÜLERİ”

diyebileceğimiz yeni bir model öneriyorum. Bunlar yalnızca kurs verilen merkezler olmamalıdır. Bir ilçede veya bölgede insanların hayatına dokunan; psikolog, sosyolog, aile danışmanı, öğretmen, hukukçu, sağlık çalışanı, finans uzmanı ve kariyer danışmanı gibi farklı uzmanlıkları aynı çatı altında buluşturan sosyal merkezler olarak tasarlanabilir. Amaç, kriz çıktıktan sonra müdahale etmek değil, kriz oluşmadan önce sosyal dayanıklılık oluşturmaktır. Vatandaşa borç yönetimi ve finansal okuryazarlık… Ailelere iletişim ve kriz yönetimi… Gençlere hayat kurma ve meslek planlama becerileri… Topluma bağımlılık farkındalığı… Ve herkese: Yardım istemenin utanılacak bir şey olmadığı anlatılmalıdır. Bu merkezler okul, aile, belediye, sağlık kuruluşları ve sosyal hizmet mekanizmaları arasında bir köprü görevi görebilir. Böylece sosyal devlet yalnızca kriz sonrasında yardım eden değil, krizi önceden görebilen ve insanı hayata bağlayan koruyucu bir sisteme dönüşebilir.

DİN BİZE NE SÖYLÜYOR?

Bu meselenin yalnızca sosyolojik veya ekonomik bir tarafı yoktur. İnsan hayatının korunması, İslam’ın ahlaki dünyasında da temel bir değerdir. Kur’an-ı Kerim’in Nisâ Suresi 29. ayetinde insanın kendi canına kıymaması yönünde açık bir ifade bulunurken, Mâide Suresi 32. ayette insan hayatının değeri güçlü biçimde vurgulanır. Buradaki temel mesaj açıktır:

İNSAN HAYATI KORUNMASI GEREKEN BİR DEĞERDİR.

Dolayısıyla intihara karşı mücadele yalnızca ölümü engelleme meselesi değildir. İnsana yeniden yaşama duygusu kazandırma meselesidir. Bir insana “Sen değerlisin” diyebilmek… “Yalnız değilsin” diyebilmek… “Buradayız” diyebilmek… Bazen en önemli sosyal destek budur.

TÜRK DEVLET GELENEĞİNDE DEVLETİN SORUMLULUĞU

Burada tarihimiz bize başka bir perspektif sunuyor. Orhun Yazıtları’nda Bilge Kağan’ın milletin varlığını, düzenini ve refahını koruma sorumluluğunu öne çıkaran anlayış, hükümdarlığı yalnızca hükmetme değil, sorumluluk taşıma fikriyle birlikte düşünmemize imkân verir. Türk devlet anlayışında devlet yalnızca kudret değildir. Devlet aynı zamanda sorumluluktur. Şeyh Edebali’ye atfedilen: “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın.” sözü de bu anlayışın Türk devlet hafızasında yer etmiş en güçlü ifadelerinden biridir. Sözün Edebali’ye aidiyeti konusunda tarihsel kaynaklandırma tartışmaları bulunduğu için, bunu kesin bir tarihsel alıntıdan ziyade Türk devlet düşüncesinin hafızasında yer etmiş bir düstur olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır. Fakat cümlenin kendisi bugün hâlâ güçlü bir soru soruyor: İnsan yaşayamıyorsa devletin gücünün anlamı nedir? Kanûnî Sultan Süleyman’ın Muhibbî mahlasıyla söylediği meşhur beyitte ise şu ifade yer alır: “Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi, Olmaya devlet cihânda bir nefes sıhhat gibi.” BİR NEFES SIHHAT… Bazen bütün devlet teorilerinden daha güçlü bir ölçüdür. Çünkü devletin nihai anlamı, insan hayatının dışında aranamaz.

MEDYA SADECE ÖLÜMÜ DEĞİL, HAYATI DA ANLATMALI

İntihar haberlerinin nasıl verildiği de bu mücadelenin bir parçasıdır. Dünya Sağlık Örgütü, intihar haberlerinde yöntemin ayrıntılı biçimde verilmesinden, sansasyonel ve romantikleştirici anlatımdan kaçınılmasını; buna karşılık iyileşme, dayanıklılık ve yardım kaynaklarının görünür kılınmasını öneriyor. Bu nedenle medya yalnızca ölümü görünür kılmamalıdır. HAYATA TUTUNMA YOLLARINI DA GÖRÜNÜR KILMALIDIR. Psikolojik destek… Bağımlılıkla mücadele… Aile danışmanlığı… Sosyal destek mekanizmaları… Kriz anında başvurulabilecek kurumlar… Yardım isteyen insanların iyileşme hikâyeleri… Bunlar da haberin bir parçası olabilir. Medya, toplumsal çözülmenin yalnızca aynası değildir. Doğru kullanıldığında toplumsal iyileşmenin araçlarından biri de olabilir.

PEKİ DEVLET NE YAPMALI?

Bu meseleye yalnızca teşhis koymak yetmez. Somut bir çerçeve gerekir. Birincisi: İntihar önleme politikası sağlık hizmetlerinin sınırında bırakılmamalı; eğitim, çalışma hayatı, aile, gençlik, sosyal hizmet, hukuk ve medya ile birlikte ele alınmalıdır. Dünya Sağlık Örgütü de çok sektörlü yaklaşımı temel öneriler arasında sayıyor. İkincisi: Sosyal riskler bölgesel olarak izlenmelidir. Genç işsizliği, bağımlılık, sosyal izolasyon, aile içi sorunlar ve ekonomik kırılganlık gibi göstergeler yalnızca istatistik olarak tutulmamalı, sosyal politika üretiminde kullanılmalıdır. Üçüncüsü: Mobbing ve çalışma hayatındaki psikolojik baskı daha etkin biçimde izlenmeli; çalışanların başvurabileceği güvenilir mekanizmalar güçlendirilmelidir. Dördüncüsü: Bahis, kumar ve bağımlılık konusunda yalnızca müdahale değil, erken önleme politikaları geliştirilmelidir. Beşincisi: Aile destek hizmetleri kriz yaşayan ailelerle sınırlı kalmamalı; koruyucu ve önleyici hizmetler mahalle ve ilçe düzeyine indirilmelidir. Altıncısı: Gençlere yalnızca sınav başarısı değil; finansal okuryazarlık, iletişim, kriz yönetimi, dijital medya okuryazarlığı ve hayat kurma becerileri kazandırılmalıdır. Yedincisi: Yardım istemenin önündeki damga azaltılmalıdır. Psikolojik destek almak veya kriz yaşadığını söylemek zayıflık değil, yardım arama davranışıdır. Sekizincisi: Mahalle, okul, aile hekimliği, belediye, sosyal hizmet ve sivil toplum arasında yönlendirme mekanizmaları kurulmalıdır. Dokuzuncusu: İntihar ve intihar girişimleri konusunda güvenilir, düzenli ve mahremiyete saygılı veri üretimi güçlendirilmelidir. Ve bütün bunların üzerinde tek bir ilke bulunmalıdır: DEVLETİN MÜDAHALESİ KRİZDEN ÖNCE BAŞLAMALIDIR. Asıl mesele, uçurumun kenarındaki insanı yalnızca oradan çekip almak değil; o insanın uçuruma sürüklenmesini önleyecek sosyal zemini kurabilmektir.

ASIL MESELE: İNSANIN HAYATLA BAĞINI KORUMAK

Bugün “sosyal çürüme” dediğimiz şeyi yalnızca ahlaki bozulma olarak görürsek eksik kalırız. Mesele aynı zamanda ekonomik, psikolojik, sosyolojik, kültürel ve teknolojik bir meseledir. Ama bütün bu başlıkların kesiştiği yerde tek bir şey vardır: İnsan. İnsan yalnızlaştığında destek mekanizmalarına daha fazla ihtiyaç duyar. Aile zayıfladığında bu ihtiyaç büyür. Bağımlılık, ekonomik baskı, işyerindeki psikolojik şiddet veya dışlanma bu yükü daha da ağırlaştırabilir. Bu yüzden intiharın önlenmesi yalnızca sağlık kurumlarının meselesi değildir. BU, TOPLUMUN BÜTÜN KURUMLARININ MESELESİDİR. Çünkü bir insanın hayatını kaybetmesi yalnızca bir ailenin yaşadığı acı değildir. Bir çocuk annesini veya babasını kaybedebilir. Bir eş hayat arkadaşını kaybedebilir. Bir anne-baba evladını kaybedebilir. Bir arkadaş dostunu kaybedebilir. Bir işyeri çalışanını kaybedebilir. Ve toplum kendi içindeki bir insanı kaybedebilir. Bu yüzden her kayıp bize aynı soruyu sordurmalıdır: BİZ O İNSANI YAŞATMAK İÇİN NE YAPTIK?

GÜÇLÜ DEVLET İNSANI YAŞATAN DEVLETTİR

Türk devlet geleneğinin güçlü taraflarından biri, devleti yalnızca kudret üzerinden değil, sorumluluk üzerinden de düşünmesidir. Fakat 21. yüzyılda devlet aklını geçmişin güzel sözlerini tekrarlayarak değil, bu düşüncenin gereğini bugünün şartlarında yerine getirerek yeniden kurmak zorundayız. Bir devletin gücü yalnızca kriz anında ne kadar müdahale edebildiğiyle değil, krizi doğuran sosyal zemini ne kadar erken görebildiğiyle de ilgilidir. Ekonomik sıkıntıyı derinleşmeden görmek… Aile içindeki çözülmeyi iletişim tamamen kopmadan fark etmek… Bağımlılığı hayatları tahrip etmeden önce önlemek… Mobbingi insanı tüketmeden durdurmak… Yalnızlaşan insanı toplumdan tamamen kopmadan fark etmek… İşte çağdaş devlet aklı biraz da budur. Güçlü devlet yalnızca sınırlarını koruyan devlet değildir. İnsanın hayatla bağını koruyan devlettir. Güçlü devlet yalnızca ölümün ardından kayıt tutan devlet değildir. İNSANI O KAYDA HİÇ YAZDIRMAMAYA ÇALIŞAN DEVLETTİR. Sosyal çözülme kader değildir. Yalnızlık kader değildir. Bağımlılık kader değildir. Umutsuzluk kader değildir. Bunların her biriyle mücadele edilebilir. Bunun yolu da insanı yalnızca ekonomik bir aktör olarak değil; ailesi, çevresi, kültürü, psikolojisi, inancı, emeği ve geleceğiyle birlikte ele almaktan geçer. Çünkü devletin en büyük sermayesi yalnızca toprakları, kurumları veya ekonomisi değildir. İNSANDIR. Fakat insanı korumanın gerekçesi yalnızca devlete katkısı da değildir. İnsan, insan olduğu için değerlidir. Devletin görevi de bu değeri koruyacak sosyal, ekonomik, hukuki ve kültürel zemini kurmaktır. Belki de bugün ihtiyacımız olan yeni devlet aklı tam burada başlıyor: İnsanı yaşatmak. Aileyi güçlendirmek. Toplumu yeniden birbirine bağlamak. Gençliğe gelecek duygusu kazandırmak. Yardım isteyen insanı yalnız bırakmamak. Hiç kimseye “Yalnızsın” dedirtmeyecek bir sosyal düzen kurmak. Çünkü mesele yalnızca bir insanın hayatını kaybetmesi değildir. BİR İNSAN KAYBEDİLDİĞİNDE TOPLUM DA EKSİLİR. TOPLUM EKSİLDİĞİNDE DEVLET DE EKSİLİR. Ve nihayetinde: İNSANI YAŞATMAK, GELECEĞİ YAŞATMAKTIR. Oğuzhan ÖZBEK