CİHAN HÂKİMİYETİNDEN ÇÖKÜŞE: OSMANLI DEVLETİ’NİN YAPISAL ÇÖZÜLME SÜRECİ

1299 yılında Söğüt merkezli bir uç beyliği olarak ortaya çıkan Osmanlı Devleti, klasik anlamda bir “hanedan devleti” olmanın ötesinde; Türk siyasal geleneği, töre anlayışı ve askerî dinamizmi üzerine inşa edilmiş bir cihan nizamı projesidir. Kuruluş ve yükseliş dönemlerinde Osmanlı; – merkezi otoritesi güçlü, – askerî kararlarında bağımsız, – dış politikada ittifaka değil güce dayalı, – meşruiyetini töre, fetih ve adalet üçgeninde kurmuş bir egemen imparatorluk modelidir. Özellikle 16. yüzyılda Osmanlı, dönemin hiçbir devletiyle kıyaslanamayacak ölçüde stratejik özerkliğe sahiptir. Ne Avrupa dengelerine mahkûmdur ne de dış güçlerin yönlendirmesine açıktır. Bu yönüyle Osmanlı, modern literatürde tanımlanan “süper güç” kavramından çok daha bağımsız ve merkezî bir aktördür. Ancak tarihsel kırılma tam da bu noktadan sonra başlar. Soru nettir ve ertelenemez: Bu ölçekte bir devlet neden ani bir yıkılış yaşamamış, aksine yaklaşık 300 yıl süren uzun bir çözülme sürecine girmiştir? Bu durum, meselenin yalnızca askerî yenilgilerle ya da dış baskılarla açıklanamayacağını göstermektedir. Asıl tartışılması gereken mesele, devletin iç yapısında yaşanan dönüşümdür. Kuruluş felsefesinde Osmanlı; – Türk töresine dayalı, – askerî aristokrasisi güçlü, – yöneten ile savaşan sınıfın büyük ölçüde örtüştüğü bir siyasal organizmadır. Ancak duraklama ve gerileme dönemleri incelendiğinde; devlet yönetiminde kimlik, aidiyet ve liyakat dengelerinin bozulduğu, merkezî bürokrasinin giderek devlet kurucu unsurdan koptuğu açıkça görülmektedir. Bu noktada tartışmalı ama kaçınılmaz bir tez ortaya çıkar: Devletin kurucu sosyolojisi ile onu yöneten kadrolar arasındaki bağ zayıflamıştır. Buradaki mesele etnik bir indirgeme değil, devlet geleneği, zihniyet ve aidiyet sürekliliğinin kopmasıdır. Bir devletin “bağışıklık sistemi”, yalnızca ordusuyla değil; onu yöneten kadroların devletin kuruluş felsefesine olan sadakatiyle ayakta kalır. Osmanlı’nın çözülüşü; yalnızca Viyana önlerinde, yalnızca cephelerde değil, sarayda, bürokraside ve yönetim zihniyetinde başlamıştır. Dolayısıyla şu soru artık görmezden gelinemez: Osmanlı’yı sona götüren esas faktör, dış düşmanlar mıydı, yoksa kendi öz siyasal aklından uzaklaşması mı? Bu tartışma romantik değil, ideolojik değil; tarihsel, yapısal ve karşılaştırmalı bir okumayı zorunlu kılmaktadır. Geçmişe bakmak, nostalji için değil; aynı hataların tekrar edilip edilmediğini anlamak içindir. Senaryo bu yüzden tanıdık. Biz bugün yine aynı noktadayız TÜRKİYE TÜRK’TÜR, KIYAMETE KADAR TÜRK KALACAKTIR!   Bu bir temenni değil, tarihin en somut gerçeğidir. Mazisi insanlık kadar eski olan bir milletin, istikbali de ancak kendi eliyle yazılır. Hangi çılgın bize zincir vuracakmış? Şaşarız! Özgür Akgül