DOĞU TÜRKİSTAN: UZAKLARDA DEĞİL, HAFIZAMIZIN İÇİNDE!

Bazı coğrafyalar vardır; haritada bir sınırın içerisinde görünür fakat taşıdığı anlam sınırların çok ötesine geçer. Doğu Türkistan da Türk dünyasının hafızasında böyle bir yere sahiptir. Bugün Doğu Türkistan denildiğinde yalnızca bir coğrafyadan söz etmiyoruz. Bir halkın diliyle, kültürüyle, inancıyla ve kimliğiyle var olma mücadelesinden söz ediyoruz. Bu nedenle meseleye yalnızca siyasi bir tartışmanın konusu olarak bakmak eksik kalır. Çünkü bir toplumun kendi dilini konuşması, kültürünü yaşatması, inancını özgürce ifade etmesi ve ailesiyle birlikte yaşayabilmesi yalnızca siyasi değil, aynı zamanda temel insan hakları meselesidir. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'nin 31 Ağustos 2022 tarihli değerlendirmesi, Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi'nde Uygurlar ve diğer ağırlıklı olarak Müslüman toplulukların haklarına ilişkin ciddi endişeleri belgeledi. Raporda keyfî ve ayrımcı gözaltılar, din ve kültür üzerindeki kısıtlamalar, ailelerin ayrılması ve zorla çalıştırma iddiaları gibi çok sayıda konu ele alındı. BM değerlendirmesi, uygulamaların kapsamının uluslararası suçlar, özellikle insanlığa karşı suçlar teşkil edebileceği sonucuna da yer verdi. Fakat Doğu Türkistan meselesini yalnızca raporlardaki rakamlara ve hukuki kavramlara indirgememek gerekir. Çünkü kaybedilen şey yalnızca özgürlük değildir. Bir çocuğun annesinden öğrendiği dil, bir ninenin torununa anlattığı hikâye, bir ailenin birlikte yaşadığı gelenek, bir toplumun yüzyıllar boyunca taşıdığı kültürel hafıza da tehlikeye girdiğinde mesele çok daha derin bir hâl alır.  

Bir milletin hafızası nasıl korunur?

Kimlik yalnızca bir isimden ibaret değildir. Dil, kültürün taşıyıcısıdır. Tarih, toplumun hafızasıdır. Aile, bu hafızanın nesilden nesile aktarıldığı en önemli kurumdur. Bu nedenle herhangi bir toplumun kendi dilinden, kültüründen ve geleneklerinden uzaklaştırılması yalnızca bugünü değil, geleceği de etkiler. Birleşmiş Milletler uzmanları 2023 yılında Xinjiang'daki yatılı okul sistemi ve eğitim politikaları hakkında da endişelerini dile getirerek Uygur çocukların ailelerinden ve topluluklarından ayrılmasının, ana dilin eğitimde yeterince kullanılmamasının ve bunun zorla asimilasyon riskini artırmasının ciddi sonuçlar doğurabileceğine dikkat çekti.

Burada sorulması gereken basit ama önemli bir soru vardır:

Bir toplum kendi çocuklarına kendi dilini ve kültürünü aktarabiliyorsa gerçekten özgür müdür? Bu sorunun cevabı, Doğu Türkistan meselesinin neden yalnızca bugünün değil, gelecek nesillerin meselesi olduğunu da gösteriyor. Sessiz kalmak çözüm değil Doğu Türkistan konusunda yapılabilecek en yanlış şeylerden biri, meseleyi unutulmaya bırakmaktır. Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Bir halkın haklarını savunmak, başka bir halka düşmanlık etmek anlamına gelmez. Çin halkıyla Çin devletinin politikalarını birbirinden ayırmak gerekir. Aynı şekilde, insan haklarını savunmak da herhangi bir millete karşı düşmanlık üretmek değildir. Tam tersine, evrensel insan haklarının savunulması bütün toplumların ortak sorumluluğudur. Bugün Doğu Türkistan'daki Uygurların yaşadığı sorunları konuşmak; yarın dünyanın başka bir bölgesindeki insanların haklarını savunabilmenin de temelini oluşturur. Çünkü insan hakları, yalnızca bize yakın olduğunda savunulacak bir değer değildir.  

Türkiye'nin hafızasında Doğu Türkistan

Türkiye açısından mesele ayrıca güçlü bir tarihî ve kültürel bağ taşımaktadır. Uygurlar Türk dünyasının önemli halklarından biridir. Dolayısıyla Doğu Türkistan konusunda Türkiye'de oluşan duyarlılığın yalnızca güncel siyasetten kaynaklandığını söylemek mümkün değildir. Fakat bu duyarlılığın sağlıklı bir zeminde ilerlemesi gerekir. Öfke, haklı bir meseleyi anlatmanın en güçlü yolu değildir.

• Bilgi daha güçlüdür.
• Belge daha güçlüdür.
• Gazetecilik daha güçlüdür.

Bugün yapılması gereken, Doğu Türkistan'dan gelen haberleri sloganlarla tüketmek yerine araştırmak, farklı kaynakları karşılaştırmak ve yaşananları kamuoyuna doğru biçimde aktarmaktır. Çünkü unutulmamalıdır: Bir davanın sesi ne kadar yüksek çıkarsa çıksın, gerçek bilgiyle desteklenmiyorsa zaman içerisinde etkisini kaybedebilir.  

Doğu Türkistan'ı konuşmak neden önemli?

Çünkü dünya değişiyor. Teknoloji sınırları küçültüyor. İnsanların birbirinden haberdar olması kolaylaşıyor. Fakat aynı zamanda bilgi kirliliği de büyüyor. Bu nedenle Doğu Türkistan konusunda gazetecilere, araştırmacılara ve kamuoyuna önemli bir görev düşüyor.

• Ne sadece propagandaya teslim olmak...
• Ne de yaşananları görmezden gelmek.
• Gerçekleri araştırmak.
• Belgeleri incelemek.
• Mağdurların sesini dinlemek.
• Devletlerin açıklamalarını karşılaştırmak.
• Ve bütün bunları okuyucuya mümkün olduğunca açık, tarafsız ve anlaşılır biçimde sunmak.

Gazeteciliğin temel görevi tam da budur. Bir toplumun yaşadığı acıyı görünür kılmak.

Unutulmaması gereken bir isim

Doğu Türkistan denildiğinde bugün dünyanın farklı yerlerinde yaşayan milyonlarca insanın zihninde aynı soru beliriyor: "Bizim sesimizi kim duyacak?" Bu soruya verilecek en doğru cevap, yalnızca siyasi kurumların açıklamalarında değil; toplumların hafızasında, gazetecilerin kaleminde ve insanların vicdanında aranmalıdır.

• Doğu Türkistan'ı konuşmak, bir coğrafyayı konuşmaktan ibaret değildir.
• Bir halkın kendisini ifade edebilme hakkını konuşmaktır.
• Bir çocuğun ailesiyle büyüyebilmesini konuşmaktır.
• Bir dilin yaşamasını konuşmaktır.
• Bir kültürün gelecek kuşaklara aktarılabilmesini konuşmaktır.
• Ve belki de en önemlisi, dünyanın herhangi bir yerinde yaşayan insanların temel haklarının gerçekten evrensel olup olmadığını sorgulamaktır.

  Doğu Türkistan'ın geleceği yalnızca Doğu Türkistanlıların değil, insan haklarına inanan herkesin meselesidir. Çünkü tarih bize şunu öğretmiştir: Unutulan acılar ortadan kalkmaz. Sadece sessizleşir. Ve bazen bir halkın en büyük mücadelesi, önce kendi adını dünyaya yeniden duyurabilmektir. Doğu Türkistan'ın sesi duyulmalıdır. Ama bu sesin duyulması için bağırmaktan önce, gerçeği anlatmak gerekir.