İSLAM’DAKİ HOŞGÜRÜNÜN TÜRK MİLLETİNE YANSIMASI VE BİR KARŞILAŞTIRMA

  Gerek bireylerin gerekse toplumların inanç ve davranış biçimlerine etkisi bakımından dinlerin rolü hiçbir şekilde inkâr edilemez. İşte bu gerçeğin görünür hale geldiği milletlerden birisi de Türk milletidir. Zira Türk milletinin İslamiyet’i kabul ettikten sonra hem inancında hem de davranış biçimlerinde önemli değişiklikler meydana gelmiştir. Bunun bakımdan Türk milletinin hoşgörülü bir millet olması, ekmeğini başkasıyla paylaşması, maddi-manevi her türlü ihtiyaç içinde olanların yardımına koşması, kadına, çocuğa, yaşlıya, garibe kol kanat germesi gibi özellikleri, İslam dininden kaynaklandığını söylemek mümkündür. “Medeniyetler Çatışması ve Dünya Düzeninin Yeniden Kurulması” kitabının yazarı, Samuel Huntington, dinin bu özelliğine şöyle işaret eder: “Modern dünyada din, insanları motive eden ve onları harekete geçiren merkezi bir güçtür; belki de asıl merkezi güçtür”. (S. Huntington, Medeniyetler Çatışması, shf,43). Fransız tarihçi Fernand Braudel de şunları kaydeder: “Uygarlıkların kalbinde, yani zihin alanında, onların hem geçmiş hem de şimdisi olan din, en güçlü hattı meydana getirir” (F. Braudel, Uygarlıkların Grameri, shf,41). Braudel, ayrıca “Hristiyanlık, Batı toplumlarının en temel gerçeklerinden biridir ve bilmeseler, hatta kabul etmeseler dahi Tanrıtanımazlar bile dinden etkilenmişlerdir. Mesela ahlak kuralları, hayat ve ölümle ilgili düşünceler, çalışma ve gayret sarf etmenin değeri, toplum hayatında kadın ve çocukların rolü gibi hususların hepsi dinden türemiştir” demektedir (F. Braudel age, shf,46). Yani hiç kimsenin davranışları inandığı dinden bağımsız değildir. Zira din, insanı kısmen de olsa bir şekilde kendi kalıplarının içine almayı başarır. Esasen Allah’ın gönderdiği din olan İslam, bir rahmet kaynağı olduğu için, ona bağlananlar da rahmet ve acıma duygularından bağımsız olamazlar. Ne var ki, İslam’ın kimi inananlarca ilahilik özelliğinden çıkarılıp kendi egolarının bir aracı haline dönüştürüldüğü de bir gerçektir. Aslında İslam olan Yahudilik ve Hristiyanlıkta böyle bir yozlaşma yaşanmaktadır. Bunu da tarih boyunca öldürme hususunda herhangi bir çekince duymadıklarından anlıyoruz. Nitekim insanlık bunun bir örneğini yakın zaman önce Balkanlarda binlerce masumu öldüren Hristiyanlarda tanıklık etmiş, günümüzde de İsrail Yahudilerinde tanıklık edip durmaktadır. Ancak Müslüman toplumların temsil ettiği İslam’ın ise, merhamet hususundaki etkinliği büyük ölçüde halen devam etmektedir. Rahmetin bir yansıması olan müsamaha ya da hoşgörünün hangi inançtaki insanlarda etkin olduğu, hangisinde etkin olmadığı göz önüne alındığında Müslüman toplumların dışındakilerin böyle bir endişe taşımadıkları, Müslümanların ise, bu hususta Yunus’un, “Yaratılanı severim Yaradan’dan ötürü” şeklindeki ifadesinde yer  bulan anlayışı prensip haline getirip genellikle içselleştirildiği görülür. Kelime olarak, “Görmezden gelmek, bir suçluya karşı şiddet göstermeyip geçivermek” anlamına gelen (Ş. Sami, Kamus-i Türki) müsamaha/hoşgörü İslam dininin temel prensiplerindendir. İşte bunun İslam bilginleri İslam dinini, “Yaradan’a itaat, yaratılana şefkat ve merhamet” olarak özetlemişlerdir. Zaten Kur’an da Hz. Peygamberin değişik dil, din, renk ve ırklardaki insanları kısa sürede etkilemesinin sırrını onun merhamet ve hoşgörüsüne bağlamıştır (Ali İmran,159). Bu da demektir ki, İslam dini, başta insan olmak üzere hiçbir canlıya zalimce davranılmamasını ve insanların da sahip oldukları inançlara göre değerlendirilmemesini esas almaktadır. Asırlarca din savaşlarında kurban edilen sayısız insanların içinde Müslüman olmadığı için öldürülenlere rastlanmaması, İslam’ın hoşgörüsünün en açık kanıtı olsa gerektir. Zaten İslami hoşgörünün diğer din ve inançlardaki insanları da kapsaması gerekir ki, bir hoşgörüden söz edilebilsin.  Yani kişiye göre hoşgörü İslam’ın onaylayacağı bir durum değildir. İşte Kur’an’ın bu konudaki bazı beyanları şöyledir: “İman etme hususunda dinde zorlama olmaz” (Bakara,256). “Ey Peygamber de ki: “Ey kafirler! Sizin dininiz size, benim dimi bana!” (Kafirun,6). “Eğer Rabbin insanları zorlayacak olsaydı elbette hepsini inanmaya mecbur bırakır ve bütün insanlık tek bir toplum olurdu. Ancak bu, Allah’ın insanlar için koyduğu yasalara uygun düşmez ve bunun için Allah’ın inanıp inanmama sorumluluğunu insanlara bırakmıştır, böylece onlar da farklı görüşler benimsemişlerdir” (Hud,118), “Ey Peygamber! De ki: İşte bu Kur’an, Rabbiniz tarafından vahyedilmiştir. Artık isteyen ona iman etsin, isteyen de onu inkâr etsin” (Kehf,29). “Size din uğrunda savaş açmamış, sizi yurdunuzdan çıkarmaya yeltenmemiş inkârcı müşrikler var ya, işte Allah onlarla iyi ilişkiler kurmanızı, kendilerine adalet ve hakkaniyetle davranmanızı asla yasaklamaz. Çünkü Allah, her işi adalet ve hakkaniyetle yapanı sever. Allah sadece din uğrunda size savaş açmış, sizi yurdunuzdan çıkarmış ve yurdunuzdan çıkarılmanız için müşriklere destek vermiş kimseleri yakın görüp dost edinmeniz yasaklar. Artık kim onlarla yakınlık/dostluk kurarsa, işte onlar inkârcı zalimlerin ta kendileridir” (Mümtehine,8-9), “Sizler sakın müşriklerin Allah’tan başka ilahlık yakıştırıp kulluk ettikleri varlılara sövüp hakaret dolu sözler söylemeyin. Yoksa onlar da kızgınlık, cehalet ve densizlikle Allah hakkında kötü sözler söylerler” (En’am,108). İşte bütün bu temel esaslar, İslam’ın, dolayısıyla Müslümanın diğer din ve inançları tercih edenlere bakışı ilkeleştirir. Bu ilkeler dolayısıyladır ki, hiçbir sağduyu sahibi, Müslümanların tarihinde zorla İslamlaştırmadan söz edememektedir. Bunu asırlar boyunca İslam ülkelerinde yaşayan gayri Müslim toplumların rahat ve güvenli bir hayat yaşamalarının yanında inançlarında da serbestlik içinde olmalarında görmek pekâlâ mümkündür. Mesela Osmanlı ülkesinde asırlarca gayri Müslimlerin Müslümanlarla birlikte barış içinde yaşamaları bu durumun en açık göstergesidir. Eğer hükümran devlet olarak Osmanlı İmparatorluğu, İslam’ın hoşgörü hususundaki buyruklarını görmezde gelseydi, bugün birçok gayri Müslimin, özellikle de Balkan topluluklarının isimleri ile dini kimliklerini sadece tarih kitaplarında görmek mümkün olurdu. Ama öyle olmadı, Osmanlı hükümranlığı altındaki en küçük etnik ya da dini grup bile varlığını bugüne kadar sürdürebilmiştir. Osmanlı topraklarında altı asır boyunca cami, kilise ve havra yan yana hizmet görmüş ve bu ibadethaneler arasında herhangi bir ötekileştirme söz konusu olmamıştır. Çünkü Kur’an bu üç ibadethaneyi de kutsal ve dokunulmaz kabul eder (Hac,40). İşte bu da İslam’ın rahmeti ve hoşgörüsüdür. Bizzat Hz. Peygamberin hayatında sayısız örneklerine tanık olduğumuz İslami hoşgörü o kadar kapsayıcıdır ki, insaf sahibi kimi Hristiyan araştırmacılar bile bu husustaki hayranlıklarını açıklamakta bir sakınca görmemişlerdir. İşte bunlardan biri olan Amerikalı yazar James A. Michener (1907-1997) şunları söylemektedir: “Bir gün bir Musevi/Yahudi, Muhammed’e gelir ve Müslümanların ileri gelenlerinden birinin dini duygularını rencide ettiğini ve Muhammed’in Musa’dan üstün bir Peygamber olduğunu iddia ettiğini söyler. Hz. Peygamber de o iddia sahibine döner ve şöyle der: “Böyle bir şey söylememeliydin. Başkasının inancına saygı göstermek gerekir” (Ahmet Gürkan, İslam Kültürünün Garbı Medenileştirmesi, shf,128). Evet Hz. Peygamberin diğer inançlar konusundaki düşüncesi de o inançlara sahip insanlara bakışı da bu yöndeydi. İşte İslam’ın bu anlayışını benimseyen Türkler, idareleri altındaki gayri Müslim topluluklara hep karşı hoşgörülü davranmayı devletin temel prensiplerinden biri haline getirmişlerdir. İngiliz tarihçi Edward Gibbon (1737-1794), “Osman Gazinin, Hristiyanların dinlerini zorla değiştirmeye kalkışmayacak kadar akıllı olduğunu, adi bir akıncı gibi katliamlarda bulunup eziyet etmediğini ve onun bir istilacı olmadığını” ifade ederken bir başka yerde de şunları kaydediyor: “Osmanlıların Bizans ve Balkanlardaki unsurlarla karşılaştırıldığında, bunlardan çok daha üstün olduklarını, taze ruhlu, heyecanlı ve bozulmamış insanlar oldukları görülür. Osmanlıların hoşgörüsü ister siyaset ister temiz insaniyet duyguları ister kayıtsızlık sonucu olsun şu gerçek inkâr edilemez ki, Osmanlılar, yeni zaman tarihinde devletlerini kurarken din hürriyeti ilkesini temel almış bir millettir. Bu nedenledir ki, Yahudi katliamı ve engizisyon zulmünün lekesini taşıyan Hristiyanlar Osmanlı idaresi altında Müslümanlarla birlikte ahenk ve barış içinde yaşamışlardır” (Ziya Nur Aksun, Osmanlı Padişahları, shf,24). Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u fethinden sonra gayri Müslimlere tanıdığı haklarda o kadar ileri gitmişti ki, onun bu davranışı Hristiyan mı oluyor sorusuna neden olmuştu. Mesela o dönemde Memlük idaresinde bulunan Kudüs Patrikliği İstanbul’daki Patrikliğe bağlı olduğundan Patrik Atanasyos, bazı rahiplerle Fatih’e gelip serbestlik istemişlerdi. Fatih Sultan Mehmed de onlara hiç kimsenin bunların ayinlerine, kiliselerine ve diğer ziyaretgahlarına karışmayacağına dair bir ferman vermiştir (Aktr. Z. Kazıcı, İslam Kültür ve Medeniyeti, shf,101-102). Zaten 12 Nisan 1204’te İstanbul’a giren Haçlılarla, 29 Mayıs 1453’te İstanbul’u fetheden Osmanlılar karşılaştırıldığında Hristiyanlarla Müslümanlar arasındaki hoşgörü ve hoşgörüsüzlük çok daha net bir şekilde görülür. Zira Haçlılar İstanbul’u baştan başa yağmalamışlar, aynı dine mensup olmalarına aldırış etmeden halka hiç mi hiç acımamışlardır. Üç gün üç gece süren tahrip ve yağmanın bir örneği tarihte hiç görülmemiş kadar korkunçtu. Bu yağma Bizans’la ilgili uzun geçmişin bütün hazinelerini tahribe neden olduğu gibi bir medeniyetin ortadan kalkmasına da neden olmuş bir barbarlık örneğidir. André Clot, “Fatih Sultan Mehmed” adlı eserinde bu hususa şöyle dikkat çekiyor: “Fransızlar, Flamanlar ve Venedikliler şehrin sokaklarına saldırdılar. Yüzyıllardır biriktirilen eşsiz sanat eserleri, defineler, hazineler yağmalandı, kiliseler, manastırlar, evler ve konaklar soyulup soğana çevrildi. Ayasofya tamamen soyuldu, boşaltıldı. Kutsal vazolar içki kadehleri olarak kullanıldı. Ön kürsüden, kapı ve duvarlardan kopardıkları gümüş ve altınları paylaştılar ve içeriye sokulan at ve katırların çektiği arabalara yüklediler. Sarhoş sürüleri şehir sokaklarında hayvanlar gibi hareket ederek kadın ve kızlara tecavüz ettiler. Hatta manastırlarda kendilerini Tanrıya adamış rahibeler bile bu iğrençlikten kurtulamadılar” (André Clot, F. Sultan Mehmed, shf,82-83). Oysa Müslümanların İstanbul’a girişine bakılacak olursa, halkın çok memnun olduğu ve Osmanlılardan dolayı sevinç yaşadığı görülür. Piskopos Jagues de Vitry de Doğu Akdeniz bölgesine yerleşen Batılıları şöyle tanıtmaktadır: Buradaki yerli Hristiyanlar, Müslüman hakimiyetini tercih ediyorlar; çünkü buradaki Batılılar hırsızlık içinde, tembel, müsrif ve ahlaksızca bir hayat sürmektedirler. Bunların ruhanileri/din adamları bile muhteris, rüşvetçi ve entrikacı bir hayat içinde yaşamaktadırlar. Batılı liderlerin çoğu, en çok bilgi ve kabiliyete sahip olanlar bile, bencil, zalim ve hilekardırlar. Bunlara dost olarak güvenilmez, düşman olarak zaten barış bilmezler” (Mehmet Turgut, Dün, Bugün ve Geleceğin Türkiye’si 1/98-99). Batılıların da itirafıyla gerek Haçlıların gerekse Moğolların insanlığa ve dini hoşgörüye getirdikleri yıkım, 15. Yüzyıldan itibaren Türklerin İslam dünyasının başına geçmesi, yani Osmanlı Devleti ile onarılmış ve yepyeni hem de medeniyetler karışımı bir düzen meydana getirilmiştir. Osmanlı dünyasında Batılı düşünürleri bile imrendirecek insani anlayış hüküm sürerken, Hristiyan dünyasında Müslümanlara karşı büyük bir kin ve nefret hüküm sürüyordu. Onlara göre Müslümanlara verilen sözler ve onlarla yapılan antlaşmalar yerine getirilmezdi. Pierre Lermit ve benzeri Hristiyan din adamları, “Öldürdüğünüz Müslüman Türk etlerini yiyin, biberli tavus kuşundan bile daha lezzetlidir” diyebiliyorlardı. Kudüs’teki Ömer camiine sığınan savunmasız Müslümanları öldüren Avrupalı barbalar, akıttıkları Müslüman kanlarını atlarının koşumlarına kadar taşırınca, şövalye Sainyebuse bile istifra etmiş ve “Tüh Avrupalıların vahşetine!” demekten kendini alamamıştı (Ziya Kazıcı, age, shf,102). Hristiyan Avrupa’nın Müslüman Türk’e karşı beslediği barbarca duygular Mondros Mütarekesinden sonra bütün çıplaklığıyla ortaya çıkmıştır. Amiral Galtrop’un İngiliz namusu üzerine verdiği teminatta, İngiliz hükümeti Kardinal Culyanüs Cezayerini’nin teklifiyle, Türk’ün elinden silah alındıktan sonra, hakkında her türlü zulüm reva, her türlü vahşet uygun görüldü. Çünkü Avrupa, asırlardan beri beslediği İslam düşmanlığını artık kusmuş, İslam’ı ebedi esarete, yavaş yavaş yok olmaya sürüklemek için İslam’ın düşünen aklı, tutan eli ve inançlı savunucusu olan Türk’ü yok etme kararını pervasızca ilan etmişti. Evet, işte Müslüman Türk’ün hoşgörüsü ile Hristiyan Avrupa’nın hoşgörüsüzlüğü bundan ibarettir. Şimdi soru şu: Müslüman Türk’ün bu hoşgörüsünün ana nedeni İslam dini midir? Çok net olarak söyleyebiliriz ki, bunun ana nedeni İslam dininin bizzat kendisidir. Çünkü Müslüman Türk, insanları sevmedikçe Mümin vasfı kazanılamayacağını (Müslim, İman) esas almış ve buna göre bir fikir dünyası oluşturmuştur. Hristiyan Avrupa ise, sonsuz mutluluğun, insan etini yemek ve kanını içmekle mümkün olabileceğine iman etmiştir. Nitekim İncil’deki bir pasajda şöyle denmektedir: “Bedenim gerçek yiyecek, kanım da gerçek içecektir. Bedenimi yiyip kanımı içen bende kalır, ben de onda kalırım” (Yuhanna, bab 6/52-56). Bunun psikolojik yansıması da işte Hristiyanları vahşetin zirvesine taşımıştır. Hristiyanların kilisede yaptıkları komünyon ayininde yenen kuru ekmek İsa’nın etini, içilen kırmızı şarap da kanını sembolize eder. Bu uygulama Batının bilinçaltında büyük bir etki etmiş olacak ki, sık sık beyaz perdeye vampir filmleri yansıtmakta, arenalarda hayvanlar vahşice katledilmekte, boks ve pankrasyon gibi öldürücü spor dalları yoğun ilgi görmektedir. İnandığı Tanrının etini yiyen ve kanını içen bir kültürün insanlarının vahşeti normalleştirmesine engel olmak mümkün mü? diye sorulacak olursa, buna ancak İslam’ın bütün yönleriyle içselleştirilip uygulamaya konulmasıyla engel olunabilir diye cevap vermek mümkündür. Bilindiği gibi Müslüman Türkler, İslam’ın buyrukları çerçevesinde hareket ettikleri içindir ki, başka inançlardaki insanları öteki olarak görmemiş ve onlara da hoşgörü ile yaklaşmışlardır. Nitekim dini gayretlerle vücut bulan Haçlı Seferlerinden bahsederken Claude Caten, “Haçlı seferlerinden bu yana Selçukluların dindeki tutumu, Avrupa’da yanlış bazı yorumlara yol açmıştır. Bu nedenle burada Selçukluların Müslüman olmayanlara, özellikle Hristiyanlara karşı İslam dininin önde gelen ve en temel özelliği olan hoşgörüyü hiç değiştirmeden uygulamış olduklarını belirtmek isterim” diyerek Haçlıların her türlü vahşi hareketlerine karşılık Selçukluların insanca davrandıklarını ve hoşgörüyü hiç elden bırakmadıklarını ifade etmektedir (Ziya Kazıcı, age, shf.103). Gibbon, Osman Gazi için de şunları söylemektedir: “Mutaassıp/bağnaz tabiri, dini gayretle dopdolu olmak ve dinini hayatta en birinci ve en önemli gaye yapmak anlamında alınırsa, Osman mutaassıptı. Fakat ne kendisini ne de doğrudan doğruya ondan öncekilerin hoşgörüsüne söz yoktur. Eğer bunlar Hristiyanlara eziyet etmeye kalkışmış olsalardı Rum kilisesi yeni bir hayat heyecanına ulaşamayacak ve Osmanlı ülkesi yeni Müslümanlar kazanamayacaktı” (Z. Kazıcı, age, shf,103-104). Gerçekten Müslüman Türk Osmanlı Devleti, vatandaşı olan gayri Müslimlere karşı o kadar hoşgörülü davranıyorlardı ki, bunun bir benzerini 21. yüzyılda bile görme imkanından yoksunuz. İşte Filistin, İşte Suriye, İşte Irak ve daha nicelerinde böyle bir hoşgörünün hasreti çekilmektedir. Tarihçi Yılmaz Öztuna’nın kaydettiğine göre, Şumnu’da halka hitaben konuşan Sultan II. Mahmut Han şunları söylüyordu: “Siz Rumlar, siz Ermeniler ve siz Yahudiler, hepiniz Müslümanlar gibi Allah’ın kulları ve benim vatandaşlarımsınız. Dinleriniz başka başkadır, fakat hepiniz devletimizin kanunlarının korumasındasınız. Yalnız sizin için belirlenen vergileri ödeyin, bundan da maksat sizin güven ve refahınızdır” (Y. Öztuna, Osmanlı Devleti’nde Padişah, Tarih Mecmuas,1/13). İslam araştırmaları alanında büyük bir uzman olarak kabul edilen Brockelmann da Türklerin hoşgörüsü hususunda şunları kaydediyor: “Müslüman Türkler, fetihleri esnasında isteselerdi Hristiyanlığı tamamen yok edebilirlerdi. Fakat mensubu bulunduğu din buna müsaade etmez. Bu yüzden Sultan II. Mehmet/Fatih, nasıl ki daha önce dedeleri kilise teşkilatlarını serbest bırakmak suretiyle Bulgarları rahatsız etmedilerse, o da dininin hoşgörüsüne tamamıyla uygun olarak Ortodoks Rum ruhani sınıfının hiyerarşisini bütün yetkileriyle tanıdı. Hatta o Hristiyanlara medeni hukuk alanında kaza/yargı hakkını tanımak suretiyle kilisenin nüfuzunu bile arttırmıştır” (Z. Kazıcı, age, shf,105). Gerçekten Osmanlı yönetimi altına alınan topraklarda yönetim, yerli senyör ailelerinin çoğunu eski feodal topraklarında tımar/vergi toplama yetkisi ve  toprak yönetimi sahibi olarak bırakıyordu. Böyle bir lütfa nail olabilmek için de dinlerini bırakmak şartı aranmıyordu. Bunun için Rumeli’de pek çok Hristiyan tımar sahibi bulunuyordu. Yani halk gibi yerli aristokrasi de sadece Osmanlı hanedanını tanımaktan ve onun hizmetine girmekten başka bir şey yapmıyordu “(H. İnalcık, Türkler ve Balkanlar, shf,15). İşte baştan başa Hristiyan nüfustan oluşan Balkan yarımadasındaki bu uygulama Osmanlı fetihlerini kolaylaştırdığı gibi, Müslüman yönetimle Hristiyan yönetimi arasındaki farkı da ortaya koyuyordu. Kısaca Osmanlı rejimi, din ve ırk ayrımı yapmadan bütün vatandaşları devletin şemsiyesi altında birleştiren bir yönetim şekliydi. Osmanlılar, devletlerini kurarlarken kitleleri çeken bu uzlaşıcı, koruyucu ve hoşgörülü siyaseti bilinçli bir şekilde takip ediyorlardı. Onların idare sistemi, tamamen insani idi. Hiç kimse dininden veya ırkından dolayı hor görülmemiştir. Bu anlayış sebebiyledir ki, Osmanlı idaresindeki şehir veya köylerde bulunan kiliselere dokunulmadığı gibi, tamir ve onarımlarına da müsaade edilmiştir. Osmanlı arşivinde gayri Müslimlerin dini kurumları, onlara ait Dini ve Hayri işlerden bahseden 10 adet “Kilise Defteri” vardır. Bunların ilki 1453 tarihini taşımaktadır (Z. Kazıcı, age, shf,109). Osmanlıda hâkim hoşgörü, yönetimi altında bulunan gayri Müslim din adamlarını bütün vergilerden muaf tuttuğu gibi, önceki yönetimler tarafından konmuş olan ve halka ağır gelen vergileri de hafifletmeye sevk etmiştir. Osmanlıların takip ettiği siyaset, idaresi altında bulunan farklı din, mezhep ve ırklara mensup insanları sömürmek değil, tam aksine onlara hizmet etmekti. Bugün Avrupa kıtasında bağımsız birer devlet olan Osmanlı idaresindeki birçok ülkeye yapılan hizmet küçümsenmeyecek kadar büyüktür. Bu da demektir ki, bizim atalarımızda bir ötekileştirme bir aşağılama ya da bir soykırım gibi insanlık dışı bir uygulamaya asla rastlanmaz. Aslında Müslümanlar böyle bir düşünceye sahip olamazlardı, çünkü inandıkları dinin kitabı Kur’an da yolunu izledikleri Hz. Peygamber de insanlar arasındaki ayrıma izin vermez. Nitekim Hz. Peygamberin, İslam’ın manifestosu olan Veda Hutbesinde, Arabın Arap olmayana bir üstünlüğü olmadığı gibi, Arap olmayanın da Araba bir üstünlüğü olmadığına dikkat çekmiştir. Ayrıca insanların değerlendirilmesi sadece Allah’a aittir ve bu da öteki dünya için söz konusudur (Bakara,212) Allah’ın bu değerlendirmedeki şartı da O’na karşı hep sorumluluk bilinci içinde olmaktır (Hucurat,13). Bu durumda diyebiliriz ki, günümüzdeki sorunları daha sağlıklı bir şekilde değerlendirebilmemiz için tarihimizi bütün yönleriyle öğrenmeye ve gençlerimize de öğretmeye büyük ihtiyaç vardır. Çünkü Marc Bloch’un da dediği gibi geçmişi anlamadan bugünü anlamak mümkün değildir. Tarihi öğrenirken de inanın ki, yüzünüzün kızaracağı hiçbir şeyle karşılaşmayacak, tam aksine biz neymişiz, dinimiz ne büyük nimetmiş diyerek onur ve mutluluk duyacak ve büyük bir ferahlık hissedeceksiniz. En önemlisi de aşağılık kompleksinden kurtulacak ve kendinizde harikalar yaratacak güç bulacaksınız. Tabii ki, önce bir denemek gerekir. Sonrası kendiliğinden gelir. Öyleyse buyurun bizi bekleyen böyle bir hizmeti denemeye! Ahmet OKUTAN